ENGLISH
 

Achtergrond: Traumabehandeling in de verslavingszorg

Traumatherapie terwijl je nog gebruikt?Tot een jaar of tien geleden was het nauwelijks mogelijk. Eerst afkicken! En nu? Clean zijn is geen voorwaarde meer. Toch blijft het lastig, blijkt uit een rondgang van Mainline. 

De verslavingszorg is nooit veel bezig geweest met trauma’s. Het ging altijd over hoe je je gedrag kon veranderen. Je kreeg bijvoorbeeld vaardigheden aangeleerd, zoals omgaan met trek. Maar hoe kwam het dat het gebruik was ontstaan? Welke rol speelden ervaringen uit het verleden? Daar was maar weinig aandacht voor. “Voor mij was wel duidelijk dat velen niet voor hun lol gebruikten”, zegt Nele Gielen van Mondriaan Verslavingszorg. “De drugs zijn vaak zelfmedicatie tegen nachtmerries, stress en andere traumaklachten. Toch hoorde ik dat ik van dat trauma moest afblijven. Dat zou alleen maar stress en trek geven.”


Verbijsterend

Het onderwerp liet Gielen, nu traumatherapeut, niet los. In 2015 rondde ze haar promotieonderzoek af naar posttraumatische stressstoornis (PTSS) in de verslavingszorg. Bij ruim 400 intakes checkte ze op PTSS. Het resultaat was verbijsterend. Bij ruim een derde bleek ook PTSS te spelen. Nog meer mensen hadden een verleden met trauma. De conclusie was dat trauma en middelengebruik sterk met elkaar samenhangen. De meeste instellingen bieden intussen traumatherapie aan. Geen enkele plek stelt nog als voorwaarde dat je eerst clean moet zijn. Volgens Wiebren Markus is dat een terechte ontwikkeling. Hij is GZ-psycholoog bij IrisZorg en doet ook onderzoek naar EMDR bij verslaving. "Traumatherapie is ook mogelijk en effectief als je gelijktijdig een verslavingsbehandeling krijgt."


Uit een inventarisatie die Mainline deed, blijkt dat alle Nederlandse verslavingszorginstellingen traumatherapie aanbieden. Ook zonder eerst af te kicken. Maar er lijken binnen instellingen behoorlijke verschillen per vestiging, afdeling en behandelaar. Een surveyrespondent meldt: “Tegelijk beginnen van trauma- en verslavingsbehandeling is ons beleid. Maar in de praktijk is het niet vanzelfsprekend of mogelijk dit ook te doen.”


Buiten de boot

Mooi. Probleem opgelost? Was het maar zo simpel. Trauma’s zijn ingewikkelde kost, of je er nu bij gebruikt of niet. De zorg voor trauma’s is daardoor ook niet eenvoudig. Het blijkt in de praktijk soms ingewikkeld om een trauma en traumaklachten goed te herkennen. Hulpverleners vinden het soms moeilijk om er direct naar te vragen. Patiënten ontwijken het onderwerp vaak. Als er ook sprake is van bijvoorbeeld een depressie of een persoonlijkheidsstoornis, dan richt de behandeling zich daar vaak op. En dus niet op het trauma, waar het vaak mee begonnen is. Daar komt bij dat een traumabehandeling meestal alléén wordt aangeboden aan mensen met posttraumatische stressstoornis (PTSS). Mensen met een traumatische voorgeschiedenis, maar zonder PTSS-diagnose, vallen hierdoor buiten de boot. En dan nog: slechts 40 procent van de mensen met PTSS krijgt nu de juiste behandeling. 


“Gebruikers werden lang uitgesloten van onderzoek naar traumabehandeling", weet Wiebren Markus. "Hierdoor ontstond het idee dat traumabehandeling niet werkt als iemand nog gebruikt. Inmiddels weten we dat de behandeling van trauma ook bij actief gebruik mogelijk is en effectief kan zijn.”



Vanessa Macias is jongerenwerker in Alkmaar. Ze heeft voor haar client Chelsea stad en land afgezocht. Macias: “Chelsea wil heel graag behandeld worden voor haar trauma’s. Maar op de ene plek vonden ze haar te getraumatiseerd, op de andere was haar gebruik weer een probleem. Uiteindelijk hebben we bij Brijder verslavingszorg een EMDR-therapeut gevonden die het wilde aangaan. Maar toen die langdurig ziek werd, was er geen vervanging. Ondertussen krijgt Chelsea niet de hulp die ze zo hard nodig heeft. Ontzettend frustrerend om te zien hoe ze overal tussen wal en schip belandt en het zelf moet uitzoeken. Voor Chelsea voelt elke afwijzing voor behandelingals een persoonlijke afwijzing. Dat breekt mijn hart.” 


"Onbegonnen werk"

Dit beeld is terug te zien in de verslavingszorg. Ook Gielen ziet dat er nog steeds weinig vertrouwen is in traumatherapie voor actieve gebruikers. Gielen: “Ik hoor collega’s nog vaak zeggen dat het onbegonnen werk is. Veel te complex en veel te veel aan de hand.” De bereidheid om te behandelen is dus een punt van zorg. Hoewel je in theorie overal een traumabehandeling kunt krijgen als je nog gebruikt, kan het in de praktijk zwaar tegenvallen. Het is afhankelijk van de hulpverlener en de instantie die je treft. Ook zijn er simpelweg niet genoeg traumatherapeuten binnen de verslavingszorg om iedereen te behandelen. Gielen: “Ik hoor nog heel vaak dat mensen al hebben geprobeerd om traumabehandeling te krijgen, maar nergens terecht kunnen. Of van het kastje naar de muur worden gestuurd.” 


"No pain, no gain"

En hoe staat het met de voorwaarde van clean zijn voor traumatherapie? Geen enkele verslavingszorginstelling eist dat je afkickt voordat je in traumatherapie mag. Toch betekent het niet dat je dan gewoon op de oude voet door kunt gebruiken. Er wordt meestal verwacht dat je op z’n minst je gebruik meer onder controle probeert te krijgen. Gielen: “Ik zeg nooit dat je eerst moet stoppen. Het gebruik en de trauma’s hangen daarvoor te nauw samen. Maar ik zie ook dat gebruik veel van de traumaklachten in stand houdt. Om van traumaklachten af te komen is het helaas noodzakelijk om echt door die shit te gaan. De shit die je eigenlijk wilt vermijden. No pain, no gain. Je moet het voelen om te kunnen herstellen. Daarnaast lopen mensen in het gebruikswereldje vaak nog meer trauma’s op. Ik wil toch wel dat mensen op z’n minst proberen te minderen en liever nog stoppen. Als ze daar niet aan toe zijn, wordt een traumabehandeling heel ingewikkeld.”


Open over gebruik

Of een traumabehandeling kan beginnen, is volgens Wiebren Markus erg afhankelijk van motivatie, controle over gebruik, nakomen van afspraken, de bereidheid om te stoppen of minderen. Markus: “Het gaat mij meer om hoe je gebruikt, dan of je gebruikt. Ik wil dat iemand open is over gebruik, terugval en trek. Een traumabehandelingstraject is vaak best lang en intensief. Ik kijk daarom naar motivatie om dat aan te gaan. Zijn er afspraken te maken? Kan iemand nuchter op een behandelsessie verschijnen? Als dat ingewikkeld is, dan plan ik de sessie bijvoorbeeld vroeg op de dag om de kans te vergroten.”

En als je tijdens traumatherapie nog gebruikt, wanneer doe je dat dan? Niet voor een behandelsessie. Want dan werkt de behandeling minder goed. Maar ook niet vlak na een behandelsessie. Je hoofd en hart moeten verwerken wat er is gebeurd. Denk aan minimaal een paar uur, maar liever een paar dagen na de therapiesessie. Als je meteen gaat gebruiken, verstoor je het verwerkingsproces. Zo heeft de therapie veel minder resultaat. Dit is ook belangrijk om de link tussen stress en gebruik te doorbreken. Anders ga je gemakkelijk naar: behandeling=zwaar=trek=gebruik.


Tot de rand gevuld

En krijg je dan eenmaal traumatherapie, wat kun je dan verwachten? Dat is helemaal afhankelijk van de behandelaar die je treft en wat jij precies nodig hebt. Er zijn volgens Gielen en Markus meerdere wegen naar Rome. Wel zijn er twee belangrijke ‘snelwegen’. De eerste is om direct met het trauma zelf bezig te gaan, zoals met EMDR- of exposure-therapie (zie pagina 22). De tweede is om eerst te werken aan het omgaan met emoties en het opbouwen van vertrouwen in jezelf en in de therapeut. Markus: “Je kunt gebruikers met traumaklachten zien als een emmer die gevuld is tot de rand. Met EMDR of exposure kun je snel iets uit die emmer halen. Dat verlicht een hoop lijden. Zo komt er ruimte om te werken aan het gebruik en aan andere manieren om met situaties om te gaan.” 


Gevoelens toelaten

De tweede 'snelweg' is om eerst te werken aan het omgaan met emoties en het opbouwen van vertrouwen in jezelf en in de therapeut. Gielen: “EMDR en exposure werken het beste als je echt durft te voelen. Er kan heel wat omhoogkomen als je bezig gaat met het trauma. Dat kan heftig zijn. Mensen met verslavingsproblemen vinden het vaak erg moeilijk om te voelen. Ze zijn daar bijna fobisch voor. Dus er is vaak wat voorwerk nodig om dat te kunnen. Het begint bij het toelaten van gevoelens en het vertrouwen dat je ermee om kunt gaan. Als dat lukt en je hebt de motivatie om aan jezelf te werken, dan kun je je trauma succesvol verwerken. Ook als je nog gebruikt.”


Een trauma is goed te behandelen, maar therapie is een pittig proces. Je moet ook niet verwachten dat door een succesvolle behandeling het middelengebruik vanzelf verdwijnt. Ingesleten gewoontes zijn niet van de een op de andere dag weg. Toch gaan mensen na een succesvolle traumabehandeling een stuk lichter door het leven. En door de rust die ontstaat, zijn ze vaak beter in staat om te werken aan verandering.
Copyright Mainline 2021. Webdesign by Studio Odilo Girod, hosting & CMS by Blogbird.